Archive for the ‘Kiến·thức và ý·kiến về tạo từ·ngữ mới và thuật·ngữ mới’ Category

Thuật·ngữ khoa·học

A. Thuật ngữ khoa học

Tác giả: Nguyễn Hy Hậu

1. Ngôn ngữ thông thường và thuật ngữ khoa học
2. Tiếng bản địa và thuật ngữ khoa học
3. Những tiêu chuẩn của danh pháp khoa học

1. Ngôn ngữ thông thường và thuật ngữ khoa học

Ngôn ngữ là phương tiện chính để con người trao đổi thông tin và diễn tả, tàng trử một số lớn dữ kiện và khái niệm. Trãi qua bao thế kỷ, đã có nhiều ngôn ngữ được phát triển và kiến thức của nhân loại đã được diễn tả bằng những ngôn ngữ khác nhau. Tuy nhiên, bình thường con người thâu thập và truyền lại các hiểu biết bằng tiếng mẹ đẻ của mình.

Khi kiến thức và các khái niệm càng nhiều và có thể thay đổi, thì số từ của mỗi ngôn ngữ càng tăng thêm. Mỗi một hiện tượng, phát minh mới, cần có một tên để gọi và nếu có sự thay đổi thì những từ đã có cũng biến đổi theo. Ngôn ngữ có đời sống riêng của nó và tiếp tục thay đổi chứ không phải ở trạng thái tĩnh.

Khi được xem như một phương tiện để thông tin, ngôn ngữ đã phải tự thích nghi để đáp ứng một số đòi hỏi cần thiết. Ngôn ngữ thông thường, còn gọi là thường ngữ, là ngôn ngữ thường ngày mà đa số dân chúng dùng trong cuộc sống. Trong quá trình phát triển, ngôn ngữ không bị kiểm soát và ép buộc phát triển theo một chiều hướng nào. Các từ điển và các nhà ngôn ngữ chỉ làm công việc báo cáo, nhận xét và đề nghị cách đọc, định nghĩa các từ. Nhưng từ điển và học giả chỉ giúp điều chỉnh tự nguyện hay hạn chế và không thể cấm ngôn ngữ biến hóa.
Tiếp tục đọc

Phương·pháp tạo thuật·ngữ mới

Phương pháp tạo thuật ngữ mới.
Cập nhật: 6 tháng Giêng 2012)

Chúng ta đang sống trong thời đại điện toán, trong đó mọi đòi hỏi  phục vụ đời sống con người đều ít nhiều gắn liền với tốc độ phát triển của ngành điện toán, hoặc liên quan đến công nghệ điện toán (computing technology), máy điện toán (computer). Cuộc sống năng động  phát triển như vũ bão, nhiều nghiên cứu, phát minh về khoa học, kỹ thuật mới ra đời nhằm đáp ứng với nhu cầu của con người. Do vậy, số lượng từ mới, thuật ngữ mới được phát sinh mỗi ngày một tăng với tốc độ chóng mặt. Trong việc tạo từ mới, thuật ngữ mới, để cho giới bình dân dễ hiểu, chúng ta thường có khuynh hướng đặt tính đại chúng lên trên tất cả. Do vậy,  chúng ta thường tìm những chữ sẵn có mang ý nghĩa dính dáng tới những khái niệm mới. Như vậy, chúng ta chồng chất thêm nhiều ý nghĩa mới cho từ sẵn có và làm cho việc đặt thêm từ mới thêm khó khăn và tối nghĩa. Nếu chúng ta không sớm tìm ra lối thoát cho việc đặt từ mới một cách có hệ thống và một cách nhất quán, càng lúc chúng sẽ càng rối beng lên và gây ra nhiều hậu quả tiêu cực, tốn kém.  May mắn thay, chúng ta có cả một kho từ ngữ Nho-Việt vô cùng dồi dào, cùng sự phong phú về âm điệu của Tiếng Việt. Các thuật ngữ về điện toán, kỹ thuật, khoa học mọi ngành nghề của phương Tây đã được phát triển một cách khoa học, hệ thống và khá ổn định. Chúng ta có thể (can) và có khả năng (ability) dung nạp một cách tự động các thuật ngữ sẵn có của phương Tây (the West) nếu không quá câu nệ, không cố chấp, không bài ngoại, sử dụng các từ ngữ Nho-Việt một cách hệ thống, một cách nhất quán và tạo thuật ngữ mới theo phương cách mà các quốc gia Tây phương (Western) đã và đang vay mượn Tiếng La tinh và Hy lạp.
Tiếp tục đọc

Phương·châm trong việc tạo từ mới

Phương·châm trong việc tạo từ mới.
Tác·giả: Đặng Hải Nguyên.

Cập·nhật: 4 Tháng·giêng 2014.

1. Tính dân·tộc:

1.1 Thuần Việt (Việt·nôm) :
Sử·dụng những từ Việt·nôm (Nôm word) hay từ thuần Việt— gồm·có tiếng Kinh (Việt) và tiếng gốc Nam-Á— là thứ tiếng có ngữ·pháp xuôi.
Ví dụ:
Monosodium Glutamate (MSG): bột·ngọt hay vị·tinh.
stomach: dạ·dày hay bao·tử

1.2 Nho-Việt (Việt·nồm):
Những từ Việt·nồm (post-Nôm word) hay từ Nho-Việt do Người Việt (Vietnamese) tạo ra, là đặc·trưng riêng của Tiếng Việt (Vietnamese).
Ví dụ:
Người Trung·hoa dùng ký·kiệu (notation) hay ký·tự (character) “胃” để chỉ “stomach”, có nghĩa là “dạ·dày” của Tiếng Việt, họ đọc “胃”  theo âm Hán – Bắc·kinh là “wèi”; Người Việt ghi theo chữ·cái (letter) La·tinh là “vị” và đọc theo âm Việt lả ‘vị’. Từ Việt·nồm (Nho-Việt) “bao·tử”, Nho-tự là “包死” nghĩa là “dạ·dày” trong Tiếng Việt, khác với Hán-tự “包子” (bao tử) theo từ·điển ký·tự hay tự-điển (character dictionary) của Trung·hoa có nghĩa là “bánh bao” trong Tiếng Việt; Tiếng Anh không có từ tương·đương và được giải·thích là “steamed stuffed bun”, nghĩa·là “bánh hấp có nhưn bên trong”. Nếu dịch sát-từng-từ (word-by-word) từ Nho-Việt “bao tử” (包死), bao là cái bao, tử là chết; từ “bao·tử” không có ý·nghĩa cao xa gì·cả trong tiếng Trung·hoa; theo ngữ·pháp Trung·hoa, họ nói ngược lại là “死包” (tử bao: dead bag) dịch sát-từng-ký·tự (character-by-character) là “chết bao”, có nghĩa·là “cái bao chết”. Từ Việt·nồm (Nho-Việt) “bao tử” mang một ý·nghĩa thâm·thuý và triết·lý trong đó, là cái vô·cùng quan·trọng, cái gắn·liền với sự sinh·tồn, sự sống-chết.

Từ “vị·tinh” ghi theo Hán-tự (Chinese character) hoặc Nho-tự (Nho character) là “味 菁”. Nếu phiên·âm theo giọng·nói của tiếng Quảng·đông là ‘mì chính’. Nếu đọc “味 菁” theo âm Việt và ghi theo chữ·cái (letter) La·tinh thì từ Nho-Việt là “vị·tinh”. Từ “vị·tinh” thể·hiện rõ nghĩa của từ là tinh·chất của vị.

Please make yourself as home: xin tự·nhiên như ở nhà bạn: xin đừng “khách·sáo”— nói theo cách nói Trung·hoa và ghi theo Hán-tự là “客氣”; đọc theo âm Việt, tiếng Việt, và ghi theo hệ·thống chữ·cái Việt là “khách khí”. Từ “sáo” lột·tả được nhiều ý·nghĩa hơn là từ “khí” (氣). Hơn nữa, ta có những từ gần với nó như sáo·ngữ, nói như sáo.
Tiếp tục đọc

Giữ·gìn sự trong sáng của Tiếng·việt

Giữ·gìn sự trong sáng của Tiếng·Việt.

Giữ·gìn nét trong sáng của Tiếng·Việt (Vietnamese) không có nghĩa là chỉ coi trọng từ thuần Việt hạn·chế từ Nho-Việt, bài·ngoại, mà là hệ·thống·hoá việc sử·dụng từ Nho-Việt một·cách khoa·học theo như cách ngôn·ngữ Tây·phương (Anh ngữ…) đã và đang vay·mượn Tiếng·La·tinh và Hy·lạp.
Các nước Tây·phương (Western countries) đã biến một số lớn các tử-ngữ (dead language) của La·tinh và Hy·lạp thành những sinh-ngữ hiện·đại, khoa·học, có khả·năng diễn·đạt chính·xác mọi khái·niệm trừu·tượng. Chúng·ta xây·dựng quốc-ngữ bằng chất·liệu, từ·tố Nho-Việt  — căn·tố, tiền·tố, hậu·tố — căn·ngữ… pha·trộn với từ thuần Việt, nối các từ·tố này lại với nhau bằng các từ·pháp, ngữ·pháp, cú·pháp, văn·phạm… Việt·Nam theo kỹ·thuật Tây·phương. Nói cách khác, chúng·ta xây·dựng căn·nhà kiểu Việt·Nam (quốc-ngữ) bằng cách sử·dụng chất·liệu như đá, ngói, gạch, gạch lốc… (căn·tố, tiền·tố, hậu·tố, căn·ngữ… của Tiếng·Nho·Việt) và kỹ·thuật xây·dựng… của Phương·Tây (the West), và dùng hồ gồm xi·măng Việt (từ·pháp, ngữ·pháp, cú·pháp, văn·phạm… Việt·Nam) trộn với cát (từ thuần Việt) Việt.
Tiếp tục đọc