Phương·châm trong việc tạo từ mới

Phương·châm trong việc tạo từ mới.
Tác·giả: Đặng Hải Nguyên.

Cập·nhật: 4 Tháng·giêng 2014.

1. Tính dân·tộc:

1.1 Thuần Việt (Việt·nôm) :
Sử·dụng những từ Việt·nôm (Nôm word) hay từ thuần Việt— gồm·có tiếng Kinh (Việt) và tiếng gốc Nam-Á— là thứ tiếng có ngữ·pháp xuôi.
Ví dụ:
Monosodium Glutamate (MSG): bột·ngọt hay vị·tinh.
stomach: dạ·dày hay bao·tử

1.2 Nho-Việt (Việt·nồm):
Những từ Việt·nồm (post-Nôm word) hay từ Nho-Việt do Người Việt (Vietnamese) tạo ra, là đặc·trưng riêng của Tiếng Việt (Vietnamese).
Ví dụ:
Người Trung·hoa dùng ký·kiệu (notation) hay ký·tự (character) “胃” để chỉ “stomach”, có nghĩa là “dạ·dày” của Tiếng Việt, họ đọc “胃”  theo âm Hán – Bắc·kinh là “wèi”; Người Việt ghi theo chữ·cái (letter) La·tinh là “vị” và đọc theo âm Việt lả ‘vị’. Từ Việt·nồm (Nho-Việt) “bao·tử”, Nho-tự là “包死” nghĩa là “dạ·dày” trong Tiếng Việt, khác với Hán-tự “包子” (bao tử) theo từ·điển ký·tự hay tự-điển (character dictionary) của Trung·hoa có nghĩa là “bánh bao” trong Tiếng Việt; Tiếng Anh không có từ tương·đương và được giải·thích là “steamed stuffed bun”, nghĩa·là “bánh hấp có nhưn bên trong”. Nếu dịch sát-từng-từ (word-by-word) từ Nho-Việt “bao tử” (包死), bao là cái bao, tử là chết; từ “bao·tử” không có ý·nghĩa cao xa gì·cả trong tiếng Trung·hoa; theo ngữ·pháp Trung·hoa, họ nói ngược lại là “死包” (tử bao: dead bag) dịch sát-từng-ký·tự (character-by-character) là “chết bao”, có nghĩa·là “cái bao chết”. Từ Việt·nồm (Nho-Việt) “bao tử” mang một ý·nghĩa thâm·thuý và triết·lý trong đó, là cái vô·cùng quan·trọng, cái gắn·liền với sự sinh·tồn, sự sống-chết.

Từ “vị·tinh” ghi theo Hán-tự (Chinese character) hoặc Nho-tự (Nho character) là “味 菁”. Nếu phiên·âm theo giọng·nói của tiếng Quảng·đông là ‘mì chính’. Nếu đọc “味 菁” theo âm Việt và ghi theo chữ·cái (letter) La·tinh thì từ Nho-Việt là “vị·tinh”. Từ “vị·tinh” thể·hiện rõ nghĩa của từ là tinh·chất của vị.

Please make yourself as home: xin tự·nhiên như ở nhà bạn: xin đừng “khách·sáo”— nói theo cách nói Trung·hoa và ghi theo Hán-tự là “客氣”; đọc theo âm Việt, tiếng Việt, và ghi theo hệ·thống chữ·cái Việt là “khách khí”. Từ “sáo” lột·tả được nhiều ý·nghĩa hơn là từ “khí” (氣). Hơn nữa, ta có những từ gần với nó như sáo·ngữ, nói như sáo.

2. Tính khoa·học

2.1 Tính chính·xác
aircraft: máy·bay.
Any craft that flies through the air, whether it be an airplane, helicopter, missile, glider, balloon, blimp, or any other vehicle that uses the air to generate lift for flight. Bất·cứ loại máy được sử·dụng để bay xuyên qua không·khí, cho·dù đó là một chiếc phi·cơ, một chiếc trực·thăng, hỏa·tiễn, tàu·lượn, khí·cầu, khí·cầu-dọ·thám-tầu·lặn, hoặc bất·kỳ phương·tiện·di·chuyển khác sử·dụng không·khí nhằm tạo lực·nâng để bay.
airplane: phi·cơ
airplane is more specific and refers only to a powered vehicle that relies on fixed wings to generate lift: phi·cơ mang nghĩa cụ·thể hơn và chỉ đề·cập đến phương·tiện·di·chuyển có động·cơ được hỗ·trợ dựa·vào đôi cánh cố·định để tạo ra lực·nâng A Boeing 747 commercial airliner is both an airplane and an aircraft while the AH-64 Apache attack helicopter is an aircraft but not an airplane. Chiếc máy·bay thương·mại chở khách Boeing 747 vừa là một phi·cơ, vừa là một máy·bay, trong·khi·đó chiếc AH-64 Apache, trực·thăng tấn·công là một máy·bay nhưng không phải là một phi·cơ.
Tham khảo: http://www.aerospaceweb.org/question/design/q0281a.shtml

2.2 Tính hệ·thống
link: kết, kết·nối
Ví dụ:
backlinks: hồi·kết
downlink: kết xuống (đt), hạ·kết (dt)
hard link: kết·nối cứng
external links: kết·nối ngoài
inbound links: kết·nối nhập·biên
incoming links: kết·nối đi vào
inlinks: nội·kết
interlink: liên·kết
inward links: kết·nối hướng·nội
link editor: trình·biên·tập kết·nối (= linkage editor: trình·biên·tập kết·liên, trong môi·trường IBM mainframe)
linkage editor: trình·biên·tập kết·liên (=link editor: trình·biên·tập kết·nối, trong khoa·học máy·điện·toán).
linker (= link editor): trình·kết·nối (= trình·biên·tập kết·nối)
permalink: vĩnh·kết
relink: tái·kết, tái·kết·nối (nối·kết lại)
soft link: kết·nối mềm
symlink: (symbolic link or soft link): biểu·kết (kết·nối biểu·tượng hay kết·nối mềm)
uplink: kết lên (đt), thượng·kết (dt)

connect (v), connection (n): nối, nối·kết
networking: nối·mạng

Biện giải (justification):
Chúng·ta nên dịch “connect (v), connection (n)” là “nối hay nối·kết” và dịch “link” là “kết hay kết·nối” theo một nguyên·tắc tạo từ nhất·quán. Xưa-nay trong cách nói bình·dân, chúng·ta thường dùng từ “nối” là từ Việt·nôm (tính đại·chúng và tính dân·tộc) với ý·nghĩa “connect” trong Tiếng Anh; hơn thế nữa, khi dịch “link” là “kết”, âm·tiết ‘kết’ sẽ trở·thành căn·tố (root) cho phép chúng·ta kết·hợp ‘kết’ với các tiền·tố (prefix) khác như ‘in’, ‘re’, ‘inter’, vv., theo từ·pháp ngược của Tiếng Anh hoặc Tiếng Trung·hoa để tạo·thành các “từ khép”— “Từ ghép dạng kín” (the closed form word)— chẳng·hạn như “biểu·kết” (symlink), “nội·kết” (inlink), “tái·kết” (relink, tái·kết·nối), “liên·kết” (interlink), “siêu·kết” (superlink), vv., hoặc kết·hợp với các từ·tố khác như ‘hard’,  ‘external’, vv., theo ngữ·pháp xuôi của Tiếng Việt để tạo·thành các từ ghép dạng mở (the open form word), chẳng·hạn như “kết·nối cứng” (hard link), “kết·nối ngoài” (external link), vv., như các ví·dụ đã dẫn ở phần trên. Làm được như vậy, chúng·ta có·thể dễ·dàng dung·nạp các từ mới một·cách tự·động; điều này rất cần·thiết cho việc tạo các thuật·ngữ mới để diễn·tả nhiều khái·niệm mới  vì mỗi ngày có hằng chục, hằng trăm từ·ngữ mới được con·người tạo·ra trong mọi lãnh·vực thuộc mọi ngành nghề do sự phát·triển vượt·bực của khoa·học.

2.3 Tính nhất·quán (consistent)
Trước sau như một, không bất nhất

2.4 Mỗi từ một ý

door: cửa·cái
windows: cửa·sổ
port: cảng
gate: cổng
dock: bến
station: trạm
counter: quầy
aircraft: máy·bay
airplane: phi·cơ
connect: nối
link: kết

2.5 Tính ngắn gọn, súc tích
quarter: quý, thay vì tam cá nguyệt (tam: ba. cá: cái, nguyệt: tháng)
second quarter: quý hai, thay vì đệ nhị tam cá nguyệt

Biện giải (justification):
Quý nguyên có nghĩa là mùa.Trong câu “nhất niên hữu tứ quý: Xuân, Hạ, Thu, Đông” có nghĩa là “một năm có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông”. Thời·gian của bốn mùa dài ngắn khác nhau, không phải mùa nào cũng đều kéo dài đúng ba tháng. Tuy·nhiên, chúng·ta mở·rộng từ “quý” để chỉ khái·niệm mới là mỗi-ba-tháng)
helicopter: chiếc trực·thăng hoặc (máy bay) trực·thăng, không dịch là phi·cơ trực·thăng và cũng không dịch là “máy bay lên thẳng”; thực ra là lên thẳng đứng trong trường·hợp này; tất·cả máy·bay hoặc phi·cơ khác không có khả·năng (capability) lên thẳng đứng này, dù là bay lên xéo, xiên ở góc độ nào thì cũng vẫn là đường thẳng.
fighter aircraft: máy·bay tiêm·kích, không dịch là phi·cơ tiêm·kích.

3. Tính đại·chúng

3.1 Không bất·cập cũng không thái·quá trong việc sử·dụng từ thuần Việt để tạo từ mới.
Cụm·từ “máy bay lên thẳng đứng” nên dùng để định·nghĩa từ “chiếc trực·thăng, helicopter”.
3.2 software dịch là “phần mềm” thay vì nhu·liệu do tính “đại·chúng” được chọn ưu·tiên hơn tính “hệ·thống” và tần·số xuất·hiện cao của từ “phần mềm”. Giữa tính “hệ·thống” và “đại·chúng” trong trường·hợp này, cái nào ưu tiên hơn?

4. Tính khai phóng

4.1 Sáng tạo

4.2 Phóng khoáng
Cởi·mở, không nên quá câu·nệ, kẻ·cả
Nghĩa của từ được mở·rộng theo thời·gian.
Ví dụ: port: cảng: nơi vào hoặc ra. Từ “cảng” nguyên·thuỷ được dùng để chỉ nơi tàu·bè bốc dỡ hàng, nơi dọc theo bờ biển mà tàu trú·ẩn trong lúc bão·táp.
port of entry: cảng nhập·cảnh: Nơi có trạm do nhân·viên hải·quan (quan·thuế?)— hải·quan ( 海 關 ); hải: biển; quan: cửa ải, chỗ nước này giáp với nước khác— kiểm·tra hoặc thẩm·định việc người và hàng·hoá nào phải chịu thuế hoặc lệ·phí, được·phép vào (in), ra (out) hoặc đi qua (pass) một quốc·gia bằng đường·thuỷ, đường·bộ hoặc đường·hàng·không.
Airport: cảng·hàng·không, phi·cảng, airfield: phi·trường
Car port: cảng xe. Từ “cảng xe” gồm hai từ “cảng” và “xe”, mỗi từ là một từ đơn— từ đơn·âm·tiết (monosyllable or monosyllabic word) gồm một âm·tiết— và được viết theo ngữ·pháp xuôi; từ xa·cảng (carport) là một từ khép— “Từ ghép dạng kín” (the closed form word). Ngoài·ra,  từ xa·cảng còn là từ lưỡng·âm·tiết (disyllable or disyllabic word) gồm·có (consist) âm·tiết “xa” và âm·tiết “cảng” được kết·hợp theo từ·pháp ngược.
Military port: cảng quân·đội. Từ “cảng quân·đội” gồm hai từ, một từ đơn “cảng” và một từ khép “quân·đội”, và được viết theo ngữ·pháp xuôi ; “quân-cảng” là một từ ghép gồm hai từ-tố (word element) là từ “quân” và từ “cảng”, mỗi từ là một từ đơn·âm·tiết, và được ghép theo ngữ·pháp ngược của Tiếng Anh hoặc Tiếng Trung·hoa.
New port: cảng mới. Từ “cảng mới” gồm hai từ “cảng” và “mới”;  tân·cảng (newport)  là một từ khép gồm hai âm·tiết.
River port: cảng sông. Từ “cảng sông” gồm hai từ “cảng” và “sông”; giang·cảng (riverport) là một từ khép gồm hai âm·tiết.
Sea port: cảng biển. Từ “cảng biển” gồm hai từ “cảng” và “biển”; hải·cảng (seaport) là một từ khép gồm hai âm·tiết.

4.3 Linh·động

4.4 Hội·nhập

Khuynh·hướng toàn·cầu·hoá đang ngày càng ảnh·hưởng đến mọi quốc·gia trên thế·giới trong đó có Việt nam. Toàn·cầu·hoá đang đặt ra nhiều cơ·hội cũng như thách·thức và nguy·cơ hết·sức to·lớn cho các quốc·gia đang phát·triển như Việt Nam. Người nước·ngoài trên thế·giới khi vào Việt Nam họ muốn nhìn·thấy những gì mang tính tiêu·biểu cho văn·hóa Việt·nam, do·vậy việc giữ·gìn văn·hoá truyền·thống, bản·sắc dân·tộc là cần·thiết. Tuy·nhiên, chúng·ta cũng cần hoà·nhập và chấp·nhận các giá·trị chung của thế·giới, chẳng·hạn như nên viết là hy·đrô (hydro) và ô·xy (oxygen) thay cho cách viết hi-đờ-rô và ốc-xi (hay ô-xi), đơn·vị đo·lường quốc·tế được mọi quốc·gia trên thế·giới công·nhận là F (Fahrenheit) để chỉ nhiệt·độ, J (Joule) là đơn·vị đo·lường năng·lượng, W (Watt), vv. Ví·dụ: Chúng·ta không nên ghi là 56°Ph hoặc 56°P (Pha·ren·hai), 250 Gi (Giun) 25 O (Oát), thay·vì·thế, chúng·ta nên ghi là nhiệt·độ 56°F (Fahrenheit), năng·lượng 250 J (Joule), bóng đèn 25 W (Watt), vv.

Một·số ví·dụ khác: Từ “siêu·thị” (supermarket) được mọi·người trên thế·giới hiểu là nơi bán nhiều loại thực·phẩm và sản·phẩm gia·dụng thường được để nơi kệ thành từng dãy với các lối đi, người mua có·thề tự lấy món hàng mà mình muốn mua. Chúng·ta không nên gọi “quán bán ốc” (small mollusk cuisine) là “siêu·thị ốc” (mollusk supermarket), “tiệm hoa” (flower shop) là “siêu·thị hoa” (flower supermarket), “cửa·hàng sách” (book store) là “siêu·thị sách” (book supermarket), vv. nghe thật buồn cười và gây bối·rối… khi nói·chuyện với người nước·ngoài.

Đặng Hải Nguyên
http://thuatngu.tieng-viet.org/phuong-cham/

Advertisements

One response to this post.

  1. Posted by Thanh Nguyen on Tháng Sáu 9, 2012 at 11:07 sáng

    Chữ tử trong “bao tử” không có nghĩa là chết. Chữ đó có nghĩa là con, cái,..

    Phản hồi

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: